Không trực tiếp “nhìn thấy” hài cốt dưới lòng đất, nhưng công nghệ radar xuyên đất (Ground Penetrating Radar – GPR) có thể phát hiện những dấu vết còn lại của hoạt động chôn cất từ nhiều thập kỷ trước. Đây là một trong những công nghệ địa vật lý hiện đại đang được các nhà khoa học Trường Đại học Khoa học tự nhiên, ĐHQG-HCM ứng dụng nhằm hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, góp phần đưa khoa học phục vụ nhiệm vụ đền ơn đáp nghĩa.
Mới đây, theo phương án được triển khai, nhóm chuyên gia của Trường Đại học Khoa học tự nhiên đã tham gia cùng các đơn vị nghiệp vụ thực hiện khảo sát từ ngày 15 đến 18/6 tại ba khu vực thuộc Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), với tổng diện tích khoảng 2.500 m². Đây là những vị trí được xác định dựa trên tư liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng và kết quả nghiên cứu trước đó.
Tại hiện trường, các nhà khoa học đồng thời sử dụng công nghệ radar xuyên đất kết hợp phương pháp đo điện trở suất để khảo sát các khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ. Toàn bộ dữ liệu địa vật lý sau khi thu thập được xử lý bằng các thuật toán chuyên dụng nhằm loại bỏ tín hiệu nhiễu, xây dựng mặt cắt địa chất, bản đồ dị thường và mô hình không gian ba chiều để nhận diện các khu vực có dấu hiệu bất thường dưới lòng đất. Kết quả này sẽ trở thành cơ sở khoa học phục vụ việc khoanh vùng, xác minh và đề xuất khai quật tại các vị trí có nhiều khả năng liên quan.
Theo PGS.TS Lê Văn Anh Cường, Trưởng Bộ môn Vật lý Địa cầu, Khoa Vật lý – Vật lý kỹ thuật, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, radar xuyên đất hoạt động dựa trên nguyên lý lan truyền, phản xạ và tán xạ của sóng điện từ khi gặp các môi trường có đặc tính điện môi khác nhau trong lòng đất. Trong quá trình khảo sát, thiết bị liên tục phát các xung điện từ xuống dưới bề mặt và thu nhận tín hiệu phản hồi từ các lớp địa chất hoặc các đối tượng dị thường nằm dưới bề mặt. Thông qua việc xử lý các tín hiệu phản xạ, các chuyên gia có thể nhận diện sự thay đổi trong cấu trúc địa chất và xác định vị trí của các đối tượng cần quan tâm.
PGS.TS Lê Văn Anh Cường cho biết, trong công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, radar xuyên đất không trực tiếp phát hiện hài cốt mà tập trung nhận diện các dấu vết còn lưu lại của hoạt động chôn cất. Đó có thể là vùng đất bị đào lấp, các ranh giới địa chất bị xáo trộn, những vật thể kim loại như bi đông, súng, vỏ đạn hoặc các trang thiết bị cá nhân được chôn cùng. Ngoài ra, những biến đổi cấu trúc đất hoặc hiện tượng sụt lún diễn ra trong thời gian dài cũng có thể tạo ra các dị thường điện từ mà hệ thống radar có thể ghi nhận được. Các dị thường này, sau khi được xử lý và phân tích, sẽ giúp khoanh vùng những vị trí cần ưu tiên kiểm tra thực địa.
So với phương pháp đào thăm dò diện rộng, việc ứng dụng radar xuyên đất giúp các lực lượng chức năng nhanh chóng thu hẹp phạm vi tìm kiếm trước khi tiến hành khai quật, từ đó tiết kiệm đáng kể thời gian, nhân lực và chi phí. Trong nhiều trường hợp, dữ liệu còn có thể được phân tích sơ bộ ngay tại hiện trường để phục vụ việc ra quyết định ban đầu. Tuy nhiên, theo PGS.TS Lê Văn Anh Cường, việc tìm kiếm các hố chôn tập thể hình thành cách đây gần 60 năm cũng đặt ra nhiều thách thức. Quá trình đô thị hóa, san lấp và cải tạo địa hình khiến các đối tượng cần tìm nằm sâu hơn nhiều so với mặt đất ban đầu, trong khi thời gian chôn lấp kéo dài khiến các dấu tích vật lý dần bị phong hóa và hòa lẫn với môi trường xung quanh, làm giảm khả năng phản xạ sóng điện từ. Vì vậy, công tác tìm kiếm luôn đòi hỏi sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại, kinh nghiệm chuyên môn và các nguồn tư liệu lịch sử.
Theo ông, việc đề xuất khoanh vùng hoặc kiến nghị khai quật không chỉ dựa trên dữ liệu radar mà còn phải đối chiếu với bản đồ lịch sử, hồ sơ lưu trữ, thông tin nhân chứng và các kết quả khảo sát liên quan. Những vị trí hội tụ nhiều bằng chứng nhất mới được ưu tiên đề xuất kiểm tra thực địa hoặc khai quật để xác minh. Bên cạnh radar xuyên đất, nhóm nghiên cứu cũng tiếp tục kết hợp các phương pháp vật lý địa cầu khác như đo điện trở suất dòng một chiều (ERT), cảm biến điện từ, khảo sát địa chấn nông, công nghệ bản đồ 3D, thiết bị bay không người lái và trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao độ tin cậy của kết quả khảo sát.
Hoạt động khảo sát tại Công viên Lê Thị Riêng là bước tiếp nối chuỗi nhiệm vụ ứng dụng công nghệ địa vật lý phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ mà Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đang triển khai. Trước đó, theo Công văn số 5144/VPCP-KGVX của Văn phòng Chính phủ, ĐHQG-HCM và Trường Đại học Khoa học tự nhiên được giao huy động đội ngũ chuyên gia cùng các thiết bị chuyên dụng để hỗ trợ khảo sát, tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ tại các tỉnh phía Nam đến hết tháng 7/2027. Nhiệm vụ đầu tiên được triển khai tại khu vực đường Trường Chinh, tỉnh Quảng Ngãi, nơi được cho là có các hố chôn tập thể khoảng 70-90 liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968.
Việc liên tục ứng dụng các công nghệ địa vật lý hiện đại trong những nhiệm vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ không chỉ khẳng định năng lực nghiên cứu và chuyển giao công nghệ của đội ngũ các nhà khoa học Trường Đại học Khoa học tự nhiên, ĐHQG-HCM, mà còn cho thấy khoa học công nghệ Việt Nam đang ngày càng đóng góp thiết thực vào những nhiệm vụ có ý nghĩa lịch sử và nhân văn sâu sắc.