Quả Cầu Vàng 2026 – TS Lê Hữu Thọ: Khát vọng nâng tầm dược liệu Việt

SDG9-Công nghệ - sáng tạo và phát triển hạ tầng

Được vinh danh tại Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng năm 2026, TS Lê Hữu Thọ, giảng viên Khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, ĐHQG-HCM, đang theo đuổi hướng nghiên cứu khai thác, chuẩn hóa và nâng cao sinh khả dụng các hoạt chất từ dược liệu Việt Nam. Với anh, việc tìm ra một hợp chất có giá trị mới chỉ là bước khởi đầu. Hành trình của nhà khoa học còn là giải quyết những bài toán về chất lượng, công nghệ và khả năng ứng dụng, để nguồn tài nguyên bản địa có thể tạo ra giá trị thiết thực cho sức khỏe cộng đồng.

Từ tiềm năng dược liệu đến những bài toán khoa học

Trong danh sách 10 nhà khoa học trẻ xuất sắc được trao Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng năm 2026, TS Lê Hữu Thọ là một trong hai gương mặt được vinh danh ở lĩnh vực Công nghệ y sinh, dược và sinh học ứng dụng. Giải thưởng được lựa chọn từ 77 hồ sơ của 51 cơ quan, đơn vị, trường học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp trong nước và các tổ chức của người Việt Nam ở nước ngoài.

Với TS Lê Hữu Thọ, sự ghi nhận này không chỉ là niềm vui sau những nỗ lực nghiên cứu mà còn đặt ra trách nhiệm mới trên hành trình khoa học. “Giải thưởng còn mang ý nghĩa của một dấu mốc và trách nhiệm mới. Đây là nguồn động lực để tôi tiếp tục theo đuổi nghiên cứu về dược liệu Việt Nam, đồng thời kiên định với tinh thần làm khoa học nghiêm túc, trung thực và nỗ lực đưa kết quả nghiên cứu đến gần hơn với nhu cầu chăm sóc sức khỏe cộng đồng”, anh chia sẻ.

Hiện nay, TS Lê Hữu Thọ tập trung vào hai hướng chuyên môn chính là Hóa dược và Hóa học các hợp chất thiên nhiên. Trọng tâm nghiên cứu là tìm kiếm, phân lập, chuẩn hóa và nâng cao sinh khả dụng của các hoạt chất có nguồn gốc từ dược liệu Việt Nam, hướng đến những ứng dụng hỗ trợ điều trị các bệnh lý tiêu hóa và rối loạn chuyển hóa.

Lựa chọn hướng nghiên cứu này xuất phát từ sự quan tâm đến tiềm năng của nguồn tài nguyên bản địa. Việt Nam có hệ thực vật phong phú, cùng kho tàng tri thức sử dụng cây thuốc được tích lũy qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, không ít loại dược liệu vẫn chủ yếu được sử dụng theo kinh nghiệm truyền thống hoặc xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô, chưa phát huy tương xứng giá trị khoa học và kinh tế.

Theo TS Lê Hữu Thọ, thách thức của nghiên cứu dược liệu không chỉ nằm ở việc tìm kiếm một hợp chất có hoạt tính sinh học tốt. Từ phát hiện ban đầu đến khả năng ứng dụng thực tế là một quá trình dài, đòi hỏi nhà khoa học phải giải quyết nhiều vấn đề liên quan đến độ hòa tan, khả năng hấp thu và chất lượng nguyên liệu.

Một hoạt chất dù có tiềm năng sinh học nhưng nếu khó hòa tan hoặc cơ thể hấp thu kém thì khả năng phát huy tác dụng cũng bị hạn chế. Bên cạnh đó, chất lượng dược liệu có thể thay đổi tùy theo nguồn nguyên liệu, điều kiện sinh trưởng, thu hái, bảo quản và chế biến. Nếu không được kiểm soát, những khác biệt này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tính ổn định của sản phẩm.

Từ thực tế đó, anh cùng nhóm nghiên cứu xây dựng hướng tiếp cận tổng hợp, kết hợp sàng lọc hoạt tính sinh học, phân tích thành phần hóa học, thiết lập tiêu chuẩn chất lượng dược liệu và ứng dụng công nghệ bào chế hiện đại.

Quá trình nghiên cứu được triển khai qua nhiều công đoạn, từ chiết xuất, phân lập hợp chất, xác định cấu trúc hóa học đến khảo sát hoạt tính sinh học và xây dựng tiêu chuẩn chất lượng nguyên liệu bằng các phương pháp phân tích phù hợp. Đáng chú ý, nhóm còn ứng dụng hệ phân phối nano nhằm cải thiện độ hòa tan và khả năng hấp thu của các hoạt chất thiên nhiên, từng bước hoàn thiện những dạng mẫu thử tiềm năng như viên nang và cao định chuẩn.

Cách tiếp cận này cho thấy nghiên cứu không dừng lại ở việc phát hiện những hợp chất có giá trị, mà hướng đến hoàn thiện quy trình từ dược liệu ban đầu đến mẫu thử sản phẩm có cơ sở khoa học. Trong đó, việc kiểm soát thành phần và hàm lượng hoạt chất, bảo đảm tính đồng nhất giữa các lô sản phẩm là yêu cầu quan trọng.

“Tôi kỳ vọng hướng nghiên cứu sẽ góp phần tạo nền tảng phát triển các sản phẩm từ dược liệu có chất lượng được kiểm soát, có bằng chứng khoa học và nâng cao giá trị nguồn nguyên liệu trong nước. Tuy nhiên, từ mẫu thử trong phòng thí nghiệm đến sản phẩm có thể sử dụng rộng rãi vẫn là một quá trình dài, đòi hỏi tiếp tục đánh giá độ ổn định, tính an toàn và hiệu quả theo các yêu cầu phù hợp”, TS Lê Hữu Thọ chia sẻ.

Kiên trì thu hẹp khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và đời sống

Đằng sau mỗi kết quả nghiên cứu là quá trình thử nghiệm, điều chỉnh và không ít lần phải bắt đầu lại. Với TS Lê Hữu Thọ, một trong những thách thức lớn nhất của nghiên cứu các hợp chất thiên nhiên chính là khoảng cách giữa kết quả trong phòng thí nghiệm và khả năng ứng dụng trong thực tiễn.

Một quy trình chiết xuất hoặc bào chế có thể đạt kết quả khả quan ở quy mô nhỏ nhưng chưa chắc duy trì được hiệu quả khi mở rộng sản xuất. Khi chuyển sang quy mô lớn hơn, nhà nghiên cứu phải tính đến nhiều yếu tố như chi phí vận hành, dung môi sử dụng, khả năng cung ứng nguyên liệu, tính ổn định của quy trình và độ bền của sản phẩm trong quá trình bảo quản.

Nhận thức rõ những yêu cầu này, nhóm nghiên cứu chủ động đặt vấn đề tiêu chuẩn hóa và tính khả thi ngay từ giai đoạn thiết kế nghiên cứu. Bên cạnh kết quả thực nghiệm, nhóm chú trọng khả năng tái lập quy trình, kiểm soát chất lượng và những điều kiện cần thiết để có thể mở rộng quy mô. Việc phối hợp với doanh nghiệp dược phẩm và các cơ sở thử nghiệm tiền lâm sàng cũng được xem là hướng đi quan trọng để đánh giá kết quả nghiên cứu trong bối cảnh thực tế.

Song song với những thách thức chuyên môn là áp lực của một giảng viên đại học khi phải đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ cùng lúc. Ngoài nghiên cứu khoa học, TS Lê Hữu Thọ còn tham gia giảng dạy, hướng dẫn sinh viên thực hiện khóa luận, luận văn và các hoạt động chuyên môn khác. “Có những giai đoạn bản thân rơi vào trạng thái kiệt sức khi phải đồng thời giải quyết nhiều công việc. Không ít thí nghiệm kéo dài nhiều tháng nhưng kết quả chưa đạt kỳ vọng, buộc người nghiên cứu phải xem xét lại giả thuyết, điều chỉnh phương pháp và bắt đầu thêm nhiều lần nữa”, anh chia sẻ.

Trong những thời điểm khó khăn, sự đồng hành của tập thể nghiên cứu và niềm vui khi chứng kiến sinh viên trưởng thành qua từng bước thực nghiệm trở thành nguồn động viên để anh tiếp tục công việc.

Với TS Lê Hữu Thọ, nghiên cứu khoa học không phải hành trình của riêng một cá nhân. Thành quả được tạo nên từ sự phối hợp, chia sẻ tri thức và tinh thần trách nhiệm của cả nhóm. Đặc biệt, tính trung thực trong nghiên cứu, sự chính xác của số liệu và khả năng kiểm chứng kết quả là những nguyên tắc không thể thỏa hiệp.

Trong định hướng thời gian tới, TS Lê Hữu Thọ đặt mục tiêu tiếp tục nâng cao chiều sâu nghiên cứu, đồng thời mở rộng ứng dụng các công nghệ mới vào quá trình phát triển hoạt chất từ dược liệu. Một trong những hướng được anh quan tâm là ứng dụng mô phỏng tính toán và trí tuệ nhân tạo (AI) trong sàng lọc hợp chất thiên nhiên. Thông qua các phương pháp phân tích và dự đoán trên máy tính, nhà nghiên cứu có thể bước đầu đánh giá tiềm năng tương tác sinh học của nhiều hợp chất, từ đó lựa chọn những ứng viên triển vọng để ưu tiên thực nghiệm.

Theo anh, cách tiếp cận này có thể giúp rút ngắn thời gian sàng lọc, tiết kiệm nguồn lực và nâng cao hiệu quả nghiên cứu. Tuy nhiên, các kết quả dự đoán vẫn cần được kiểm chứng bằng thực nghiệm; AI đóng vai trò công cụ hỗ trợ chứ không thay thế quy trình đánh giá khoa học.

Song song đó, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục đi sâu tìm hiểu cơ chế tác động của các hợp chất ở cấp độ phân tử, hoàn thiện bộ tiêu chuẩn chất lượng, quy trình chiết xuất và công nghệ bào chế. Việc kết nối với doanh nghiệp, mở rộng hợp tác với các đơn vị nghiên cứu và cơ sở thử nghiệm cũng được xác định là điều kiện quan trọng để thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

Hành trình nâng tầm dược liệu Việt, vì thế, không thể chỉ dừng lại ở việc phát hiện những hợp chất quý trong tự nhiên. Điều quan trọng hơn là xây dựng quy trình khai thác bền vững, chuẩn hóa chất lượng, chứng minh giá trị khoa học và phát triển những sản phẩm đáp ứng yêu cầu thực tiễn.