Ngày 19/9, tại Trường Đại học Khoa học tự nhiên, ĐHQG-HCM, NCS. Bùi Nguyễn Lâm Hà đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ ngành Môi trường đất và nước (Khóa 2018) với đề tài “Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến bốc thoát hơi tiềm năng và dòng chảy mặt thượng lưu sông Đồng Nai”, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Vũ Văn Nghị.
Luận án được thực hiện nhằm đánh giá ảnh hưởng của thảm phủ và các yếu tố khí tượng đến bốc thoát hơi tiềm năng (ETp) tại khu vực nghiên cứu; đồng thời đánh giá ảnh hưởng của thảm phủ, thông qua ETp, và các yếu tố khí tượng đến mô phỏng dòng chảy của lưu vực thượng lưu sông Đồng Nai.
Để thực hiện các mục tiêu trên, nghiên cứu tổng hợp cơ sở lý thuyết, xây dựng cơ sở dữ liệu và thiết lập môi trường phân tích liên quan đến hệ thống thông tin địa lý (GIS), viễn thám, phân tích động lực học hệ thống và mô phỏng dòng chảy mặt. Các phương pháp chính được sử dụng gồm phương pháp Thiessen để tính lượng mưa trung bình cho các tiểu lưu vực; mô hình Penman – Monteith để xác định bốc thoát hơi tiềm năng; GIS và viễn thám để xây dựng bản đồ thảm phủ, bản đồ bốc thoát hơi tiềm năng; phần mềm R để phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố khí tượng với ETp; cùng mô hình toán thủy văn để mô phỏng lưu lượng dòng chảy theo các kịch bản thảm phủ khác nhau.
Một trong những kết quả mới của luận án là việc áp dụng phương trình Penman – Monteith vào ảnh vệ tinh để tính toán bốc thoát hơi tiềm năng. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự suy giảm diện tích rừng và gia tăng đất nông nghiệp là những yếu tố chính làm tăng nhiệt độ bề mặt đất (LST), từ đó dẫn đến sự gia tăng bốc thoát hơi tiềm năng.
Nghiên cứu đồng thời xác định số giờ nắng có mối quan hệ nhân quả gián tiếp với ETp thông qua tác động đến nhiệt độ không khí và độ ẩm tương đối. Kết quả cho thấy vai trò đáng kể của bức xạ mặt trời đối với quá trình bốc thoát hơi tiềm năng tại khu vực nghiên cứu, qua đó cung cấp thêm cơ sở cho việc theo dõi các yếu tố khí tượng, quản lý tưới tiêu và dự báo nhu cầu nước trong nông nghiệp.
Đối với dòng chảy mặt, kết quả mô phỏng cho thấy lưu lượng dòng chảy trung bình hằng năm nhìn chung gia tăng khi diện tích rừng suy giảm. Sự thay đổi này có liên quan đến khả năng chặn mưa và lượng bốc thoát hơi của rừng cao hơn so với các loại cây trồng thay thế.
Bên cạnh các kết quả đạt được, luận án cũng đặt ra những hướng nghiên cứu tiếp theo nhằm làm rõ hơn các yếu tố chi phối hệ thống thủy văn và nguồn nước. Trong đó, các hướng đáng chú ý gồm xác định bốc thoát hơi tiềm năng cho những thời kỳ tiếp theo; nâng cao độ chính xác của dữ liệu mưa đầu vào thông qua dữ liệu radar, vệ tinh kết hợp với quan trắc mặt đất; mở rộng đánh giá tác động của các hoạt động kinh tế – xã hội đến dòng chảy mặt; và xây dựng thêm các kịch bản điều phối nguồn nước, đặc biệt đối với các công trình chuyển nước ở thượng nguồn sông Đồng Nai.
Các kết quả của luận án góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho việc phân tích mối quan hệ giữa khí tượng, thảm phủ, bốc thoát hơi và dòng chảy, qua đó hỗ trợ công tác quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên nước tại khu vực thượng lưu sông Đồng Nai.
