Năm 2025, GS.TS Trần Thị Thanh Vân, Trưởng Khoa Khoa học và Công nghệ Vật liệu (Trường Đại học Khoa học tự nhiên), được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận đạt chuẩn giáo sư ngành Vật lý. Ở tuổi 45, chị là nữ giáo sư trẻ nhất của năm. Con đường khoa học của chị bắt đầu từ niềm say mê Vật lý của một học sinh miền Trung và được tiếp nối bằng nhiều năm kiên trì nghiên cứu, giảng dạy, trở thành nguồn cảm hứng với nhiều thế hệ sinh viên.
Đi qua những khó khăn để đến với khoa học
Buổi sáng ở Khoa Khoa học và Công nghệ Vật liệu, Trường Đại học Khoa học tự nhiên luôn bắt đầu bằng một hình ảnh quen thuộc: người phụ nữ dáng nhỏ, nụ cười hiền, bước nhanh qua dãy hành lang dẫn vào phòng thí nghiệm. Ít ai nghĩ rằng phía sau vẻ điềm đạm ấy là hơn hai thập kỷ bền bỉ theo đuổi con đường khoa học – hành trình đã đưa chị trở thành nữ giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2025.
Sinh ra và lớn lên tại Tam Quan, một vùng quê còn nhiều thiếu thốn của Bình Định (cũ), những năm tháng phổ thông của chị gắn liền với các giờ học Vật lý mà việc có thiết bị thí nghiệm là điều gì đó rất xa vời. Thế nhưng, chính những thiếu thốn ấy lại thôi thúc trong cô học trò nhỏ một khát vọng tìm hiểu cơ chế vận hành của sự vật, về sự tương tác giữa ánh sáng và vật chất.
Khi bước vào Trường Đại học Khoa học tự nhiên, con đường Vật lý đưa chị bước vào một chiều sâu tri thức mà trước đó chị chưa từng nghĩ tới. Ở đây, người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn dạy chị tinh thần tận tụy, sự nghiêm cẩn trong nghiên cứu và lẽ sống của nghề giáo. “Đó là cột mốc giúp tôi biết mình đã chọn đúng con đường”, chị chia sẻ.
Tốt nghiệp thạc sĩ, chị sang Pháp làm nghiên cứu sinh, theo đuổi chuyên ngành Quang học – Laser và Vật lý – Hóa học – Khí quyển. Những năm du học không chỉ mang đến cho chị cơ hội tiếp cận môi trường học thuật và nghiên cứu tiên tiến, mà còn giúp chị thấu hiểu sâu sắc vai trò của khoa học – công nghệ như một động lực then chốt cho sự phát triển kinh tế của đất nước.
Thế nhưng, khi có cơ hội tiếp tục ở lại môi trường quốc tế rộng mở, GS.TS Trần Thị Thanh Vân lại lựa chọn con đường được xem là thử thách hơn, đó là về nước làm việc. Năm 2011, chị trở về công tác tại Trường Đại học Khoa học tự nhiên – nơi đã khơi dậy ước mơ khoa học thuở ban đầu – trong bối cảnh thu nhập hạn chế, phòng thí nghiệm và trang thiết bị nghiên cứu còn ít. Với nhiều người, đó là bước đi táo bạo. Còn với chị, đó chỉ là điều “phải làm”. “Tôi tin rằng nếu kiên trì, mọi khó khăn rồi cũng sẽ vượt qua”, chị chia sẻ.
Từ một giảng viên trẻ mới trở về nước, chị dần đảm nhiệm vai trò Phó Trưởng khoa rồi Trưởng khoa vào năm 2018. Song song với công tác quản lý, chị phụ trách Bộ môn Vật liệu Từ và Y sinh, dẫn dắt hoạt động nghiên cứu, xây dựng nhóm, đào tạo nguồn nhân lực và triển khai nhiều đề tài gắn với nhu cầu thực tiễn của xã hội. Ba hướng nghiên cứu của chị – vật liệu phát quang pha tạp đất hiếm, vật liệu y sinh và vật liệu nano chức năng – đều hướng tới một mục tiêu: khoa học chỉ thật sự có giá trị khi mang lại lợi ích thiết thực cho đời sống.
Đến nay, GS.TS Trần Thị Thanh Vân đã công bố 81 bài báo khoa học, trong đó có 45 bài trên các tạp chí quốc tế uy tín và 02 cuốn sách chuyên khảo – một con số đáng nể với một nhà khoa học luôn phải chia sẻ thời gian cho giảng dạy, nghiên cứu và quản lý. “Đây là kết quả của quá trình làm việc nghiêm túc của nhóm nghiên cứu và các thế hệ sinh viên”, chị chia sẻ với sự khiêm nhường quen thuộc.
Sứ mệnh truyền cảm hứng cho người học
Ngày Hội đồng Giáo sư Nhà nước công bố danh sách giáo sư năm 2025, GS.TS Trần Thị Thanh Vân là nữ ứng viên duy nhất của ngành Vật lý được công nhận. Giữa những lời chúc mừng, chị không nói nhiều về niềm vui cá nhân mà nhắc nhiều hơn về hai chữ trách nhiệm “Danh hiệu là sự ghi nhận, nhưng cũng là lời nhắc mình phải cố gắng hơn. Trách nhiệm với bản thân để xứng đáng, với tập thể để cùng nhau tiến bộ, trưởng thành, vững mạnh, và với sinh viên để truyền cảm hứng đúng nghĩa”, chị chia sẻ
Trong vai trò trưởng khoa, chị luôn xem con người là yếu tố then chốt quyết định mọi sự thay đổi và phát triển. GS.TS Trần Thị Thanh Vân khuyến khích đồng nghiệp cùng nhau xây dựng một môi trường làm việc chuyên nghiệp, tạo điều kiện để cán bộ trẻ mạnh dạn tham gia vào các nhiệm vụ mới, đề tài lớn để nâng cao năng lực bản thân, chủ động kết nối, hợp tác với doanh nghiệp và đối tác quốc tế. Với chị, một đơn vị mang sứ mệnh đào tạo và nghiên cứu khoa học không chỉ cần mạnh về chuyên môn, mà còn phải là nơi sinh viên cảm nhận được sự đồng hành, sự dẫn dắt, được trao cơ hội và được tin tưởng để trưởng thành.
Với sinh viên, GS.TS Trần Thị Thanh Vân là người thầy luôn nhẹ nhàng nhưng rất nguyên tắc và rõ ràng. Khi các em mất phương hướng, chị không vội đưa ra đáp án, mà giúp các em “đối thoại với chính mình”: nhận diện điểm mạnh – điểm yếu, hiểu giá trị cá nhân, nhìn lại mục tiêu, từ đó xác định cách giải quyết vấn đề. Với nghiên cứu sinh, chị coi trọng phẩm chất của người làm khoa học, đó là – sự trung thực, kiên trì và tinh thần bền bỉhơn là kết quả tức thời. “Chỉ cần giữ vững đam mê, kiên trì và kỷ luật, mỗi người sẽ tự tìm thấy nhịp độ phù hợp cho hành trình của mình”, chị nói.
Giờ đây, khi đã trở thành nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025, chị vẫn chọn cách bước đi quen thuộc: lặng lẽ, bền bỉ và đầy trách nhiệm. Điều chị trăn trở nhất là xây dựng Khoa Khoa học và Công nghệ Vật liệu trở thành đơn vị đào tạo và nghiên cứu mạnh về lĩnh vực vật liệu tiên tiến trong nước, có vị thế trong khu vực; các kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào thực tiễn, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của đất nước; và trên hết là nơi mỗi sinh viên tìm thấy niềm tin vào tri thức và chính mình.
Gửi gắm đến các thế hệ trẻ, chị nhắn nhủ “Tương lai luôn rộng mở cho những ai dám ước mơ và kiên trì. Hãy giữ sự tò mò để khám phá, sự kỷ luật để vượt qua thử thách và tinh thần dấn thân để trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.”