Năm 2025, trong tổng số 08 ứng viên ngành Vật lý được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận đạt chuẩn giáo sư, chỉ có một nhà khoa học nữ – GS.TS Trần Thị Thanh Vân, Trưởng Khoa Khoa học và Công nghệ vật liệu, Trường ĐH Khoa học tự nhiên. Ở tuổi 45, cô trở thành nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025 – một dấu mốc không chỉ ghi nhận năng lực học thuật mà còn khắc họa hành trình bền bỉ của một nhà khoa học nữ dành trọn đam mê cho tri thức, cho nghề giáo và cho khát vọng cống hiến. 

* Thưa GS.TS Trần Thị Thanh Vân, từ một cô học trò yêu thích Vật lý đến nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025, điều gì là khởi nguồn đưa cô đến con đường khoa học?

– Niềm yêu thích Vật lý đến với tôi rất sớm, khi còn ở bậc phổ thông – thời điểm các kiến thức về thế giới tự nhiên chỉ hiện lên qua trang sách, gần như không có cơ hội thí nghiệm hay quan sát trực tiếp. Chính sự thiếu vắng trải nghiệm ấy lại khiến tôi say mê hơn: tôi muốn hiểu vì sao các hiện tượng xảy ra, vì sao vật chất có những tính chất như ta quan sát và vì sao thế giới tuân theo những quy luật nhất định.

Tôi chưa bao giờ thấy Vật lý “khô khan”. Người làm Vật lý, ngược lại, thường rất giàu cảm xúc và tính nhân văn, bởi họ dành cả đời theo đuổi những câu hỏi cơ bản nhất của vũ trụ. Và chưa lúc nào tôi tin khoa học là giới hạn của nam hay nữ; chúng tôi chỉ khác nhau ở bài toán cân bằng giữa công việc, gia đình và nghiên cứu. Vì thế, điều khiến tôi tin rằng mình thuộc về con đường này chính là cảm giác thỏa mãn khi được giải một bài toán khó, được đứng trên bục giảng và được sống trong một môi trường mà sự tò mò luôn được nuôi dưỡng.

Cột mốc quan trọng nhất đối với tôi có lẽ là khi tôi trở thành sinh viên Khoa Vật lý, Trường ĐH Khoa học tự nhiên. Các thầy cô đã gieo trong tôi không chỉ tri thức, mà còn sự tử tế, lòng tận tâm và hình mẫu của những người làm khoa học chân chính. Đó là lý do tôi chọn quay về trường sau thời gian học tập ở Pháp.

* Trải nghiệm nghiên cứu tại Pháp đem lại cho cô điều gì và vì sao cô quyết định trở về Việt Nam trong bối cảnh điều kiện nghiên cứu còn hạn chế?

– Những năm làm nghiên cứu sinh ở Pháp giúp tôi nhận ra rõ ràng hơn vai trò của khoa học đối với sự phát triển của một quốc gia. Tôi được tiếp cận môi trường nghiên cứu hiện đại, vận hành rất bài bản, nơi tinh thần hợp tác liên ngành được đề cao. Tôi cũng nghiệm ra rằng người thầy không chỉ truyền kiến thức mà còn truyền niềm tin: một lời động viên đúng lúc có thể định hướng cả một hành trình nghiên cứu.

Năm 2011, khi hoàn thành luận án và trở về Việt Nam, tôi đối mặt không ít khó khăn: thu nhập thấp, thiết bị hạn chế, phòng thí nghiệm nghèo nàn. Tuy nhiên, tôi chưa từng nghĩ đến việc rẽ hướng, bởi tôi tin vào môi trường nơi mình trưởng thành, tin rằng khoa học Việt Nam sẽ phát triển nếu có những người kiên trì bám trụ. Nhờ tinh thần lạc quan, tôi nhìn những khó khăn như những bài học, buộc tôi sáng tạo hơn, kiên nhẫn hơn và bền bỉ hơn.

* Điều gì khiến cô lựa chọn hướng nghiên cứu về vật liệu – một lĩnh vực đòi hỏi đầu tư lớn và sự kiên trì lâu dài?

Tôi chọn vật liệu bởi đây là lĩnh vực có khả năng chuyển hóa trực tiếp thành ứng dụng thực tiễn. Với vật liệu phát quang pha tạp đất hiếm, chúng tôi hướng đến các giải pháp chiếu sáng hiệu năng cao, màn hình hiển thị, cảm biến quang học và bảo mật chống hàng giả. Việt Nam có trữ lượng đất hiếm lớn nhưng giá trị gia tăng còn thấp. Nếu làm chủ công nghệ chế tạo vật liệu từ đất hiếm, chúng ta có thể tạo nên bước tiến quan trọng trong chuỗi công nghệ cao.

Song song đó, tôi theo đuổi nghiên cứu về vật liệu y sinh, phục vụ nha khoa, dẫn thuốc, kháng khuẩn; vật liệu nano chức năng, ứng dụng trong môi trường, cảm biến và năng lượng. Mỗi hướng nghiên cứu đều gắn với nhu cầu thực tiễn của xã hội: sức khỏe, môi trường và công nghệ cao. Tôi luôn tin người làm khoa học phải nhìn thấy trách nhiệm của mình trong những vấn đề mà cộng đồng đang cần lời giải. Việc có hơn 80 bài báo khoa học, trong đó 45 bài đăng trên tạp chí quốc tế uy tín, không chỉ là nỗ lực cá nhân, mà là thành quả của một tập thể nhiều thế hệ. Điều đó tiếp thêm cho tôi động lực để tiếp tục đi xa hơn.

* Ở vị trí trưởng khoa và người dẫn dắt nhiều thế hệ sinh viên, cô nhìn nhận thế nào về sứ mệnh của người thầy trong đại học hiện nay?

Người thầy hôm nay không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn khơi gợi tư duy độc lập, đồng hành với những hoài nghi và thắc mắc của người học. Tôi luôn khuyến khích sinh viên rằng: hãy bắt đầu bằng việc hiểu chính mình với những điểm mạnh, điểm yếu, mục tiêu và giá trị cá nhân. Khi đã hiểu mình, con đường sẽ sáng rõ hơn.

Với nghiên cứu sinh, điều tôi mong muốn nhất không chỉ là năng lực chuyên môn, mà còn là tinh thần làm khoa học đúng nghĩa: trung thực, kiên trì và đam mê. Mỗi người có tốc độ riêng nhưng nếu có thái độ đúng, các bạn sẽ tiến rất xa. Khoảnh khắc hạnh phúc nhất của tôi chính là khi đứng lớp, nhìn thấy những ánh mắt háo hức của sinh viên. Cảm giác ấy luôn nhắc tôi rằng nghề giáo có sức lan tỏa sâu sắc, một lời của thầy có thể hình thành cả tương lai người học.

* Là nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025, cảm xúc đầu tiên của chị là gì và chị muốn gửi thông điệp nào đến thế hệ trẻ đang bắt đầu trên hành trình khám phá tri thức?

Điều tôi nghĩ đến đầu tiên là trách nhiệm, chứ không phải danh hiệu. Trách nhiệm với bản thân, với tập thể khoa, với sinh viên và với lĩnh vực tôi đang theo đuổi. Tôi mong muốn xây dựng môi trường học thuật đoàn kết, cởi mở; một tập thể mạnh về chuyên môn và giàu tình người. Tôi cũng hy vọng các nghiên cứu của mình sẽ được chuyển giao, ứng dụng rộng rãi, góp phần cho sự phát triển khoa học – công nghệ của đất nước.

Với các bạn trẻ, tôi chỉ muốn nói rằng: Tương lai luôn rộng mở cho những người dám ước mơ và không ngừng học hỏi. Hãy giữ sự tò mò để khám phá, sự kỷ luật để vượt khó, và sự kiên trì để theo đuổi đến cùng điều mình tin.

* Cảm ơn GS.TS Trần Thị Thanh Vân đã dành thời gian chia sẻ!

KHẮC HIẾU – Website ĐHQG-HCM.